Dla wielu osób z niepełnosprawnościami podjęcie pracy oznacza nie tylko szansę na wyższe dochody, większą samodzielność i rozwój zawodowy. Może też wiązać się z obawą, że przekroczenie określonego limitu przychodów spowoduje zmniejszenie albo zawieszenie renty.
Ten mechanizm nazywany jest pułapką rentową. Ogranicza aktywność zawodową osób, które chcą pracować, ale nie mają pewności, czy dodatkowy dochód nie doprowadzi do utraty ważnej części ich zabezpieczenia finansowego.
Czym jest pułapka rentowa?
Pułapka rentowa to sytuacja, w której osoba pobierająca rentę rezygnuje z pracy albo ogranicza liczbę godzin, ponieważ boi się zmniejszenia lub zawieszenia świadczenia. Problem wynika z obowiązujących limitów przychodów.
W powszechnym systemie ubezpieczeń społecznych osoba pobierająca rentę może zarabiać bez zmniejszenia świadczenia do poziomu 70% przeciętnego wynagrodzenia. Po przekroczeniu tego progu renta może zostać zmniejszona. Jeśli przychód przekroczy 130% przeciętnego wynagrodzenia, wypłata renty może zostać zawieszona.
W praktyce oznacza to, że wyższe wynagrodzenie nie zawsze przekłada się na wyższy łączny dochód. Czasem dodatkowa praca wiąże się z ryzykiem utraty części renty, a nawet koniecznością zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.
Jak działa ten mechanizm w praktyce?
Wyobraźmy sobie osobę z niepełnosprawnością pobierającą rentę z tytułu niezdolności do pracy. Otrzymuje propozycję zatrudnienia na pełny etat, ale wynagrodzenie przekracza ustawowy limit.
Przyjęcie oferty może oznaczać:
- zmniejszenie wypłacanej renty,
- zawieszenie świadczenia po przekroczeniu wyższego progu,
- konieczność rozliczania przychodów,
- ryzyko otrzymania decyzji o zwrocie świadczeń,
- utratę środków potrzebnych na rehabilitację, leczenie i codzienne funkcjonowanie.
Problem polega na tym, że renta jest wypłacana po potrąceniu podatku i składki zdrowotnej, natomiast ewentualny zwrot może być naliczany w kwocie brutto. W rezultacie osoba pracująca może zostać obciążona kwotą znacznie wyższą niż środki, które faktycznie otrzymała.
Według danych przywołanych w uzasadnieniu społecznego projektu ustawy, najwyższe żądania zwrotu w 2024 roku wyniosły:
- 64 249,14 zł w przypadku renty rodzinnej,
- 54 350,64 zł w przypadku renty z tytułu niezdolności do pracy,
- 24 548,40 zł w przypadku renty socjalnej.
Takie ryzyko może skutecznie zniechęcać do podjęcia zatrudnienia.
Społeczny projekt ustawy likwidującej pułapkę rentową
Odpowiedzią na ten problem jest społeczny projekt ustawy zakładający zniesienie ograniczeń w zarobkowaniu osób z niepełnosprawnościami pobierających renty.
Projekt przewiduje, że osiąganie przychodów z pracy nie powinno automatycznie prowadzić do zmniejszenia lub zawieszenia świadczenia. Zmiany miałyby objąć między innymi:
- renty z tytułu niezdolności do pracy,
- renty socjalne,
- renty rodzinne,
- renty rolnicze,
- renty związane z wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową,
- wybrane renty inwalidzkie w systemie służb mundurowych.
Ważne jest, że projekt nie zakłada odebrania osobom z niepełnosprawnościami innych form wsparcia. Nadal potrzebne pozostają między innymi świadczenie wspierające, świadczenie dopełniające oraz instrumenty finansowane ze środków PFRON.
Celem projektu jest rozdzielenie prawa do renty od samego faktu osiągania dochodu z pracy. Renta ma odpowiadać na dodatkowe koszty i ograniczenia wynikające z niepełnosprawności, a nie zniechęcać do aktywności zawodowej.
Z całym projektem można zapoznać się tutaj.
Dlaczego zniesienie pułapki rentowej jest potrzebne?
Obecne zasady wpływają nie tylko na sytuację pojedynczych osób. Mają także konsekwencje dla rynku pracy i całej gospodarki.
Pod koniec 2025 roku aktywność zawodowa osób z niepełnosprawnościami w wieku produkcyjnym wynosiła 37,4%. Dla porównania, średnia w Unii Europejskiej to około 60%. Oznacza to, że duża część potencjału zawodowego osób z niepełnosprawnościami nadal pozostaje niewykorzystana.
Likwidacja ograniczeń mogłaby przynieść kilka konkretnych efektów:
- większą swobodę w podejmowaniu zatrudnienia,
- wyższe dochody osób z niepełnosprawnościami,
- łatwiejsze finansowanie rehabilitacji i pomocy technicznych,
- większą niezależność ekonomiczną,
- ograniczenie liczby postępowań dotyczących zwrotu świadczeń,
- mniejsze obciążenie ZUS, KRUS i sądów administracyjnych,
- szerszy dostęp pracodawców do pracowników.
To istotne także w obliczu zmian demograficznych. Liczba osób w wieku produkcyjnym w Polsce będzie się zmniejszać, dlatego rynek pracy potrzebuje rozwiązań, które pozwolą wykorzystywać kompetencje osób obecnie pozostających poza zatrudnieniem.
Najczęstsze błędy osób pobierających rentę
Dopóki obowiązują obecne przepisy, warto zachować szczególną ostrożność. Najczęstsze błędy to:
- przyjęcie, że liczy się wyłącznie kwota „na rękę”,
- nieuwzględnianie wszystkich przychodów podlegających ubezpieczeniom społecznym,
- brak zgłoszenia zmiany wysokości zarobków,
- przekonanie, że umowa zlecenie zawsze jest bezpieczniejsza niż etat,
- podejmowanie dodatkowej pracy bez sprawdzenia aktualnych limitów,
- ignorowanie korespondencji z ZUS lub innego organu rentowego,
- zakładanie, że niewielkie przekroczenie limitu nie będzie miało konsekwencji.
Wskazówka eksperta
Przed podpisaniem umowy warto sprawdzić swoją sytuację indywidualnie w ZUS, KRUS albo u specjalisty zajmującego się prawem ubezpieczeń społecznych. Należy przeanalizować rodzaj renty, formę zatrudnienia, przewidywany przychód oraz sposób jego rozliczania.
Trzeba też pamiętać, że zasady i limity mogą się zmieniać. Informacje znalezione w starszych artykułach nie zawsze odpowiadają aktualnemu stanowi prawnemu.
Normative wspiera inicjatywę na rzecz zmiany
W Normative uważamy, że praca osób z niepełnosprawnościami powinna być wyborem, a nie ryzykiem utraty bezpieczeństwa finansowego. Dlatego dołączyliśmy do inicjatywy mającej na celu promocję zniesienia pułapki rentowej.
Społeczny projekt ustawy jest ważnym krokiem w stronę rynku pracy, na którym aktywność zawodowa nie będzie karana zmniejszeniem świadczenia. Jego przyjęcie może pomóc osobom z niepełnosprawnościami rozwijać się zawodowo, a pracodawcom łatwiej pozyskiwać kompetentnych pracowników.
Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o pułapce rentowej, społecznych działaniach na rzecz zmiany przepisów albo możliwościach zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami, skontaktuj się z Normative. Wspólnie możemy wspierać rozwiązania, które zwiększają niezależność i otwierają drogę do aktywności zawodowej bez nieuzasadnionych barier.
